Eda Keskin

POST-MODERNÝZM VE FELSEFÝ GELENEÐÝN YENÝDEN KAZANILMASI-F.L. JACKSON

21/12/2006 · Kategori: FELSEFE

1. Yüzyýl ve binyýl sona ererken felsefecileri uðraþtýran parodoksal düþünce felsefenin bir sona gelip gelmediði ya da eðer geldiyse bunun nasýl olduðudur. Þimdi ortak olan kanýya göre — aslýnda birçok akademik felsefeci arasýnda kesin olan bir gerçeðe göre — ilkeler yoluyla evrensel bir bilgi idealinin — philosophia — düzmece olduðu çoktandýr açýða çýkmýþtýr, öyle ki günümüzde aklýbaþýnda hiçbir insan bu ideali geçerli bir arayýþ olarak kabul etmeyecek ya da kendini ona kaptýrmayacaktýr. Yeni felsefecilere göre gerçek þudur ki, geleneksel olarak anlaþýldýðý biçimiyle "felsefe" bundan böyle post-modern bir bilinç ve dünya için ilgili bir düþünce biçimi deðildir; eðer yine de bir rolü olabilecekse bu ancak kökten biçimde zayýflamýþ bir anlamda olabilir: kendi ölüm ilanýný yazmak, yýkýlmýþ temellerinin molozunu süpürmek, post-felsefi olarak yaþamanýn ve düþünmenin bugün ne anlama gelebileceði üzerine düþünmek.

2. Felsefi kalýtýn yolun sonuna gelmiþ olduðunun üniversitelerde doðrulandýðý hiç kuþkusuz ortaya çýkacaktýr; buralarda fakültelerin eski kraliçesi çoktandýr tahttan indirilmiþ ve felsefenin modasý geçmiþ bir disiplin olduðu görüþü öyle genel olarak yerleþmiþtir ki felsefe profesörleri bile uygun öðretim izlencesinin ne olmasý gerektiði sorusu þöyle dursun, felsefenin aslýnda niçin öðretilmesi gerektiði sorusu karþýsýnda bile suskun kalmaktadýrlar. Genel ekinde de ussal zeminlere baþvuru yakýþýksýz deðilse bile modaya aykýrý görülür; ilkelere naif baþvuruyu — atacý ve gerici bir kafa eðiliminin belirtisi olarak — yerleþik dinlere baðlýlýk ile eþit tutan ahlakçý bir varsayým hüküm sürer. Öznel bir geçerlikten daha çoðunda diretmemeleri koþuluyla en gelgeç ve saçma boþinançlarý hoþgören bir ekinde felsefenin baþarýmý ve yöntemi o kadar bile saygý toplamaz. Popüler görüþ Nietzsche’nin felsefi bakýþ ve tinin yalnýzca aptallýk deðil ama çarpýk olduðu yolundaki yargýsýyla daha çok uyuþur.

3. Bu ýþýk altýnda zamanýn tini dikkate deðer bir kanýt temelinde baþtan sona felsefe-dýþý olarak betimlenebilir. Ama iþlerin bu durumunu, gelenekçilerin yapma eðiliminde olduklarý gibi, modern ekinin salt düþüncesizlik ve gelgeçliðe doðru bir tür Roma yozlaþmasý olarak görüp yazýklanmak pek doðru olamaz. Çünkü ayný zamanda kabul edilmelidir ki herhangi bir ahlaksal, anlýksal ya da politik konumun onaylanmasý için olmazsa olmaz olarak öznel özgürlüðü üstenmesi ve kýsýtsýz söylem üzerinde diretmesinden ötürü — çaðdaþ üniversiteleri dolduran benzeri görülmemiþ sayýda felsefeciden söz etmiyorum bile —, kendi çaðýmýz denli katýksýz bir "felsefi" çaðýn hiç olmamýþ olduðu pekala söylenebilecektir. Sonunda felsefi ekini ve onun "mantýk-özekçiliði"ni altetmiþ olduklarýný þu an önesürecek yazarlar bile bu olayý yýkým olarak betimlemekten çok uzaktýrlar; tersine, onu anlýksal bir despotizmden son kurtuluþ olarak, düþüncenin tüm geçmiþ saplantýlarýndan kurtarýlmasý olarak müjdelerler.

4. Aslýnda bugün felsefecilerin kendileri arasýnda moda olan þey felsefenin gerçekte Hegel ile birlikte ya da o sýralarda sonlandýðýný ve insanlarýn evrensel, saltýk bir bilgiye inandýklarý ya da edimselin ussal olduðu çaðýn çoktandýr son bulduðunu ileri sürmektir. Kierkegaard ve Feuerbach’tan Rorty ve Derrida’ya dek hemen herkes bunu ileri sürmüþtür (giderek Auden bile: "Güle güle Platon ve Hegel / Dükkan kapanýyor ..."). Böylece yaklaþýk olarak geçen yüzyýl boyunca felsefenin her nasýlsa kendiliðinden sönüp yitmiþ olduðu gibi birþey söz konusu olamaz; tersine, imlemli olan þudur ki felsefeyi devirmeye yönelik bilinçli ve kararlý bir çaba olmuþ, ve bu ise aslýnda ultra-modern evrede felsefenin kendisinin baþlýca tasarý olmuþtur. Öyleyse felsefenin "gerilemesi"ne sýzlanmak çok yersizdir; asýl güçlük bu ultra-modernist devirme kalýtýný ve buna yönelten güdüleri anlamaktýr.

5. Bunu yapmak uslamlamaya saltýk sýnýrlar getirdiðini öne süren uslamlamalar hakkýnda ya da tüm kuramý sona erdirecek bir kuram hakkýnda mantýksal olarak yamuk birþeyler bulunduðunu yadsýmak deðildir — görüþler ki felsefenin sonu üzerine dergilerde sürdürülmekte olan savaþýn en ilgili olduðu noktalarý oluþtururlar. Anlýksal ilke üzerinde temellenmiþ bir ekinden artýk öyle olmayan bir ekine geçmekte olduðumuz yolundaki bildirimler de en az bu denli irdelemeye açýktýrlar; özellikle de bu konum anlýksal olarak ileri sürüldüðünde. Yeni bir ekinin þafaðý olarak "post-modern durum"u eski modern durumun yerini alýyor olarak görmememiz gerektiði konusunda Lyotard’ý bizi uyarmaya iten paradoks kuþkusuz budur; çünkü post-modern durumun modern durumdan ayýrdedilebilmesini saðlayan "gerekçe"yi vermemizi gerektirecektir, ki bu tam da bu adýmýn anlattýðý þeyle, yani tüm gerekçe-saplantýlý ekinin ötesine adým atma giriþimi ile çeliþecektir. Böylece eðer ne yeni bir ekinin geliþi ne de boþluða bir atýlýþ olmayacaksa, post-modernitenin modernite ile olan baðlantýsý onun ötesine ilerlerken de bir biçimde sürdürülmelidir. Öyleyse Lyotard’ýn formülü þudur: post-modernite kendini-olumsuzlayan uzantýsýndaki modernitenin kendisidir.¹

6. Felsefenin sonunu düþünme giriþimleri ayný güçlüðü paylaþýrlar: yine felsefi olan uslamlamalardan yararlanmaksýzýn felsefi usun ötesine geçmek ya da onu yürürlükten kaldýrmak nasýl düþünülebilirdir? Bu bir kimsenin düþünmenin ötesini nasýl düþüneceði þeklindeki Kartezyen sorundur. Yollardan biri mantýk-ötesi [para-logical] bir anlamda "inandýrýcý" olduðunu önesürebilen uslamlamalar kurmaktýr; Heidegger, Wittgenstein, Foucault ve baþkalarýndan bu yana þiirsel, dilsel ya da zorlayýcý "nedenler"e baþvurmak ya da giderek bunlardan felsefenin kendi uslamlamalarýnýn arkasýndaki asýl gizli kuvvet olarak söz etmek ortak uygulama olmuþtur.² Bir baþka yol ise kitaplarýnda ve uslamlamalarýnda gerçekte ne demek istediði (vouler dire) sorulduðunda ne olursa olsun hiçbirþey demek istemediði yanýtýný verdiði zaman,³ ki eðer birinin gerçekte "demek istediði" tam olarak tüm anlamýn kararlaþtýrýlamaz [undecidable] olduðuysa doðru yanýt budur, Derrida’nýn yaptýðý gibi uslamlamadan bütünüyle geri durmaktýr.

7. Bu paradoks yeni birþey deðildir. Son iki yüzyýl boyunca egemenlik kazanýrken, felsefe-karþýtý düþünmenin bütün izleðini çeþitli biçimlerde zora sokmuþtur. Eðer bu tarih felsefi geleneðin kesin eleþtirisini gerçekleþtirmeye yönelik tüm giriþimlerin tarihi olarak betimlenebilirse, ayný zamanda bu paradoksun ve ardarda onun üstesinden gelmek için yapýlan giriþimlerin de tarihidir. Aþaðýda güdülecek amaç ayýrdedici biçimde felsefe-üstü [ultra-philosophical] olan bu tini incelemek ve erken ondokuzuncu yüzyýl kökenlerinden günümüz post-modern sonlanýþýna dek olan geliþiminin çok geniþ bir taslaðýný çizmektir. Ýleri sürülecektir ki bu tini eklemlemeye yönelik tüm giriþimleri ikircimli ve eksik kýlmýþ olan þey kesinlikle felsefe üzerindeki felsefi bir utku düþüncesinin kendisinde içerilen çeliþkidir ve uslamlamanýn her bir geçici evresini, daha ileri bir düzlemde yeniden bildirilmesini zorlayarak, o evrenin ötesine devindiren eytiþimsel motoru saðlamýþ olan þey de ayný ikircimdir.

8. Çünkü felsefi devimleri daha geniþ düþünce tarihinin erimi içersinde anlamaya ve deðerlendirmeye baþlamak ilkin ancak bu devimler asýl sonlanýþlarýna ulaþtýklarý zaman olanaklý olur. Bundan önce, henüz ilerlemekte olan ve þimdilik el deðmemiþ ve kuþkulanýlmamýþ amaçlar taþýyan tasarlara baðlanan inakçý coþku bu tasarlara yönelik gerçek bir sorgulamayý nerdeyse olanaksýzlaþtýrýr. Mantýðý ve sýnýrlarý ancak yakýn zamanlarda dikkate alýnmaya baþlayan Hegel’in zamanýnda ve ondan sonra büyük modern felsefe çaðýnýn kapanýþýndan bu yana Avrupa-Amerikan düþüncesi durumunda olmuþ olan budur [Ýngilizce tümcede bir bozukluk var]. "Ultra-felsefe" baþka baðlamlarda çoðu kez "ultra-modernite" olarak gönderme yapýlan evreye özgü genel düþünme biçimini adlandýrmak için uygun terim gibi görünür. "Ultra-" öneki "ötesine geçme" ve "aþýrýya götürme" gibi kullanýþlý bir çifte anlam taþýr ve ultra-felsefe hem devireceði hem de ayný zamanda sýnýrlarýna dek götüreceði klasik modernitenin felsefesiyle böyle bir ikircimli iliþki içinde durur.

9. Post-modern yazarlarýn kendi bakýþ açýlarýnýn kökenini bir Rorty ya da bir Derrida’nýn gerçekleþtirdiði son dönem içgörülere borçlu olduðu yolundaki ortak görüþleri bütünüyle yanlýþtýr. Düþünceyi felsefeden kurtarma giriþimi daha þimdiden iki yüzyýl geriye gider ve kendisine ait ciddi bir kalýt yaratmýþtýr. Ultra-felsefenin en erken biçimleri ondokuzuncu yüzyýl özdekçiliði ya da evrim kuramýnda, Feuerbach’ýn Hristiyan tanrýbiliminin "ötesine geçmesi" ya da Schopenhauer ile Kierkegaard’ýn kurgul usu belirli olarak ussal-karþýtý saltýklara altgüdümlemelerinde görülecektir. Görünürdeki amaçlarý felsefe "reform"u ya da "eleþtiri"si olan, böylelikle yine özsel olarak ultra-felsefi bir niyet taþýyan yöntembilimler biçimindeki yeni bir anahtarda, yirminci yüzyýl felsefeye bir geri dönüþe tanýklýk etti. En yakýn þekli, bütün felsefi kalýtýn kendini güvenilmezleþtirmiþ olduðunu varsayan ve artýk onun ötesine geçmeye ya da onu yeniden biçimlendirmeye çalýþmayacak, ama deyim yerindeyse, alt yanýnda kuþkulu biçimde askýda kalacak post-modern kuþkuculuktur.

10. Bununla birlikte, bu en yakýn deðiþkisinde, ultra-felsefe tasarý uçurumun eþiðine getirilmiþtir. Bu kuþkucu biçimde, düþüncenin sona eriþini düþünme ideasýna baþýndan bu yana özünlü olan çeliþki intihar düzeyine yeðinleþir. Çünkü þimdi baþarýlacak olan þey bundan böyle yalnýzca felsefenin devrilmesi deðil ama ayný zamanda devrilmenin de devrilmesi, eleþtirinin eleþtirisidir. Post-modernizm için açýða çýkmýþ olan þey tüm böyle uslamlamalarýn yine düþünmeden baþka birþey olmamalarýndan dolayý düþünmenin bir sona erdirilmesine iliþkin hiçbir kesin uslamlama olamayacaðýdýr. Öyleyse biricik seçenek peþinen hemen hem felsefi hem meta-felsefi tüm uslamlamanýn geçersizliðini varsaymak, ve kendini özenle konumsuz ve vargýsýz býrakmaya çalýþýrken varolan her tür konuma saldýran ve onlarý kendilerini geçersizleþtiriyor olarak gören salt kuþkucu-anlýksal etkinlik boyunca bu çabayý sürdürmektir (ki bu etkinliðe Derrida "yapýsýzlaþtýrma" ve Rorty yeni-pragmatik bir "söyleþi" der). Ama bununla felsefi kalýtýn son devrilmesini gerçekleþtirecek olan özsel ultra-felsefe tasarý gerçekte terkedilmiþ olur. Bundan böyle ötesine geçilecek þey ile ötesine geçen arasýnda, felsefi kalýt ile eleþtirisi arasýnda hiçbir ayrým yoktur. Tüm geriye kalan þey baþtan sona her noktasýnda akademikleþmiþ bir felsefedir, bir derin-düþünme ki uslamlamalarýn yeniden ve yeniden ortaya çýkarýlma ve devrilmelerinin ötesinde kendine ait hiçbir içeriði yoktur ve bütünüyle olumsuz bir usun bu uygulamasýnýn ötesinde hiçbirþey "demek istemez".

11. Ultra-modernist düþüncenin izleði buna göre üç ana evrede tanýmlanabilir. Ondokuzuncu yüzyýl ortak ayýrýcý temalarý olarak batý geleneðinin tinsel-kurgul bakýþýný tahttan indirmeyi ve onun yerine dünya-açýklamasýnýn belirgin olarak karþý-kurgul biçimlerini geçirmeyi alan çeþitli öðretilerin geliþine tanýklýk etti: bu konum aþaðýda "karþý-felsefe" olarak adlandýrýlacaktýr. Yüzyýl baþlarýnda ikinci-düzenden, eleþtirel bir duruþ noktasýndan tüm batý felsefesinin ölümcül yanýlgýlarý olarak ileri sürülen þeyi ortaya serip düzeltmeyi kendilerine iþ edinen yeni felsefi soruþturma okullarý belirir: "meta-felsefe" denilen þey. Sonunda ultra-felsefenin sýnýrýna post-modernizmde ulaþýlýr; post-modernizm felsefeye karþýtlýðýn hem inakçý hem de eleþtirel biçimlerinin kendilerini baltalýyor olduklarýný bildirir ve onun yerine usa dayalý söylemin bütün bir kalýtýný düzmece olarak ve kendinde geçersiz kýlýnmýþ olarak ortaya sermeyi önerir: "post-felsefe" denilen þey. Ultra-modernist savýn her bir ardýþýk þeklinin felsefenin sona ermesinin tam olarak nasýl düþünüleceðine iliþkin kendi ayrý yaklaþýmý vardýr; her birinin kurgul gelenek içinde neyin yadsýnmasý gerektiðine iliþkin kendi benzersiz yorumu — ve aslýnda yanlýþ yorumu — vardýr; ve her biri kendi yolunda attýðý her adýmý köstekleyen silinemez bir paradoksa çatar.
 
 

12. Felsefedeki ultra-modernist dönüþü baþlangýçta neyin kýþkýrtmýþ olduðu þimdiden çok fazla yanýtý olan bir sorudur. Feuerbach’tan bugüne, eski kurgul gelenekte onun kökten reddini gerektirenin ne olduðuna iliþkin açýklama o denli çok sayýda çatýþan yolda söylenmiþ ve yinelenmiþtir ki þu ya da bu çeþitlemeye baðlý olmak rastlantýyla belli bir okulla uyuþmak olacaktýr. Çünkü Nietzsche’nin, Ayer’in ya da Dewey’in yanýtýný kabul etmek böylece Kierkegaard’ýn ya da Marx’ýn ya da Heidegger’inkini reddetmektir, çünkü bunlar sorunla ilgili bütünüyle zýt açýklamalardýr, uzlaþtýrýlamazlar. Amaca daha uygun olan þey ultra-felsefe tasarýný bütün olarak, bir tarih olarak anlamaya çalýþmak için yeniden baþlangýca dönmek ve uslamlamanýn nasýl þekil aldýðýný, onda hangi çatýþmalarýn doðduðu ve geliþtiðini ve enson sonucunun ne olduðunu irdelemektir.

13. En belirgin, en anlaþýlýr uslamlamalar genellikle baþlangýçta yapýlanlardýr. On dokuzuncu yüzyýlýn felaket habercisi yazarlarý dünyaya iliþkin geleneksel modern-batý görüþüne meydan okuyan, ve tekno-politik insancýlýðýyla birlikte beliren ultra-modernist ekine uygun olduðu düþünülen bütünüyle yeni bakýþ açýlarý eklemlemeye giriþen ve kökten bir öznel özgürlüðe baþvuran ilk yazarlardý. Tarihin "ikiye bölünmüþ"⁴ olduðu, ve özel olarak felsefe tarihinin çýðýrsal bir çýkmaza ulaþtýðý ve burada sýnýrlarýna ulaþýldýðý ve bunlarýn açýða serildiði gibi bir anlayýþ vardý. Düþünen usa ait ancien régime apar topar terkedildi ve güdüleri açýkça realist, kavramsal-olmayan, tarihsel, deneyimsel, insancý ve dünya-olumlayýcý olan yeni düþünce kipleri önerildi.

14. Bu karþý-felsefe tini iki ana biçim aldý: ilki olumlu, tanrýtanýmazcý ve özdekçi dünya-açýklamalarýna baþvuran bir inakçý ussalcýlýk için kurgul düþünceyi bütünüyle terkedecekti — bilimcilik; ikincisi kurgul bir görünümü az çok elde tuttu, ama nesnesi ve temasý denli açýkça karþý-ussal olan bir ilke koydu — saltýkçýlýk. Bilimcilik tinsel-kurgul dünya görüþüne — "metafiziðe" — karþýtlýk içinde, sonlu bilimlerin birinden ya da ötekinden türetilen, bir yedek felsefe düzeyine yükseltilen bir baþka görüþ getirdi; böylece toplumbilim (Comte), politika (Feuerbach), ruhbilim (Mill), dirimbilim (Spencer) ya da fizik (Mach).

Saltýkçýlýk bugün bile bir felsefe, giderek metafizik olduðunu savunur, gerçi bu kendinde usdýþý, kendine-karþýt ve paradoksal bir varlýk ya da ‘‘enson olgusallýk,’’ ilkede her nesnel saðlamlýðý yokedici sürekli kendine-yansýyan bir ‘‘saltýk-sonlu’’ kavramý üzerinde özeklenen evrik bir metafizik olsa bile. Bunda da yine karþý-felsefenin temel savý, yani gerçekten saltýk olanýn sonlu öz-bilinç ve dünya olduðu savý bir baþka yolda anlatýlýr; Schopenhauer, Stirner, Kierkegaard ve Nietzsche tümü de bu görüþü savunurlar.

15. Bir zamanlar krallara ve papalara korku salmýþ, "bilimsel dünya görüþü" denen þeyi artýk pek az kiþi sorgulamaktadýr. Bilimsel dünya görüþünü çekici kýlan þey dünyayý yalnýzca "düþünmeye" çalýþmaktan vazgeçmiþ ve bunun yerine kendini bütünüyle ona gömmüþ saðlýklý bir kafanýn açýkça göreceði gibi, yalnýzca kaba doða ve toplum olgularýna bel baðlayarak soyut düþünmenin kaprislerini terketmiþ olduðu ve bütünüyle kuramsal-olmayan bir temel üzerinde bilimi yeni baþtan kurmuþ olduðu savýdýr. Tanýtlanamaz uydurmalara hileli bir baþvuru olarak kurgul metafiziði kýnayarak, onun yerine sonlu, somut, dolaysýz ve olgusal insan dünyasýndan sapmama kararýndaki kapsamlý, olgucu, gizemsizleþtirilmiþ, "metafiziksizleþtirilmiþ" bir insan, doða ve tarih açýklamasýný öne sürer; ve bu açýklama "olumlu/pozitif" olduðu ve kuramsal olmadýðý için⁵ tüm kuramsal kuþkulara ve çarpýtmalara baðýþýktýr.

16. Bununla birlikte tam da bu karþý-anlýksal eðilimdir ki bilimciliði kýlgýda bilimsel-olmayan durumuna sokar. Çünkü apaçýklýða baþvurusu aslýnda inakçýdýr: belli bir "genel olgu" konutlanýr ve sonra sýradan olgular "doðrulama" sürecinde ayýklanýr — böylece türlerin ilerleyici evriminin kaba doða olgusu olduðu savý belli kurbaðalarýn varoluþu yoluyla tanýtlanýr, ya da Napolyon’un edimsel politikalarý kaba tarih olgusu olarak sýnýf savaþýmýnýn "tanýtý" diye gösterilir. Ama böyle bir doðrulama bütünüyle döngüseldir, ve kesinlikle açýktýr ki ilksel genel olgularýn bulunduðu anlayýþý asýl iþlevi usa dayalý ilkeye baþvurunun yerini almak olan bir yapýntýdýr. Evrim kuramý, fizikselcilik, düzenekselci ruhbilim, tarihselcilik ve bu türden baþka öðretilerin gösterdikleri gibi, bilimciliðin gerçekte ürettiði þey yerlerini almayý amaçladýklarýndan daha az uydurma olmayan konutlamalarla iþ gören gizli-metafiziksel öðretilerdir.⁶ Kýsaca, bilimsel olguculuk yine yalnýzca bir baþka biçimdeki metafiziktir, bir metafizik ki saltýk olarak, e.d. "koþulsuz verili" olarak konutlanan sonlu ya da olgusal dünyaya aittir.

17. Benzer kökleri ve niyeti olmakla birlikte saltýkçýlýk bilimsel olguculuða bütünüyle karþýt durur; ondokuzuncu yüzyýl ve sonrasý süresince, ikisi sürekli bir savaþ içindedirler. Ultra-modern anlamýnda "Saltýk" açýkça kurgul-karþýtý bir göndermeyi, bilimciliðinkine benzer bir saltýk-olarak-sonlunun köktenci olumlamasýný cisimselleþtirir, gerçi þimdi saltýðýn yanýndan olsa da. Onu algýlayan tüm bilinçten önce kendinde varolan, böylece ilkede us için karanlýk ve içine iþlenemez birþey olarak tipik belirlenimi altýnda, bu Saltýðýn ayrýmsanmasýný bile olanaklý kýlan þey kendi kendisini ortaya sermesidir, bir ayrýmsama ki bu nedenle ussal-öncesi ya da estetiktir. [Tüm irrasyonalizm en sonunda her zaman en kaba duyumculuða geri döner.] Schopenhauer’in Ýstenci ve Kierkegaard’ýn içselliði ondokuzuncu yüzyýl süresince baþka kýlýklarda ortaya çýkan — "Bilinemez", "Kavranamaz", "Güç Ýstenci" vb. — bu saltýkçý göndermenin erken örneklerini verirler.⁷ Ondokuzuncu yüzyýl saltýkçýlýðý bütün bir popüler benzetmeler kalýtýný yaratýrken — Yaþam, Kendi, Kozmoz, Erke, Bilinçsiz vb. olarak "enson olgusallýk" —, bu arada yazýnsal gelenek de yoklanamazlardan ve söze-dökülemezlerden oluþan ayný romantik-saltýkçý dile çok fazla kapýldý.⁸ Ultra-modernist Miletoslulara karþý Parmenides’i oynayan Heidegger’in daha sonra yalýn olarak Sein (Varlýk) adýný vereceði þey ayný atalardan kaynaklanýr.

18. Böylece karþý-felsefeye baþlangýçlarýndan bu yana derin bir devrimci-gerici bölünme eþlik eder ki kökenini bütünüyle sonlu, doðal-tarihsel insan varoluþunun olgusallýðýnýn nasýl kavranabileceði, ve geleneksel felsefi düþünce için olduðu biçimiyle dünyanýn idealliði karþýsýnda nasýl doðrulanabileceði konusundaki temel bir ikircimde bulur. Bu noktada hedef kendini düþünmeyi bir sona ulaþtýrma hedefi olarak deðil ama tersine açýkça bir karþý-kavramsal düþünme kipini ortaya çýkarma olarak tasarlanýr: bu "bilim" (bu bozulmuþ anlamda) ya da "öznellik"tir. Çünkü en iç ruhunda ultra-modernist tinin niyeti moderniteyi yadsýmak deðil, ama yalnýzca henüz onun aracýlýk ettiði (dolaylý kýldýðý) þeyin üstesinden gelmek, modernitenin çekirdek ilkesini, yani dünyada edimsel olarak ya da yaklaþýk olarak olgusallaþmýþ bir durum olarak somut insan özgürlüðünü olumlamaktýr. Ve ikiricimi tam olarak budur: modernitenin ve geleneðinin ötesine geçecek ve geçmeyecektir; onu en uç biçimine dek geniþletecek ve yine de bundan geri çekilecektir. Buna göre, bilimsel pozitivizm ya da saltýkçý nihilizm hem evrensel bir us yerine sonlu bir usu olumlayacak hem de toplumsal terimlerde ya da bir kendini-olumlayan yaþam olarak tasarlanan edimsel bir özgürlük uðruna özgürlük ideasýný yadsýyacaktýr. "Ýdealizmin devrilmesi"nin tam olarak uygun bir biçimde nasýl gerçekleþtirileceði ve yeni, ultra-modern bir dünyada-düþünmenin ne olacaðý, düþüncenin bütünüyle devrimci bir yadsýnýþý mý yoksa onun kendini-olumsuzlayýcý bir biçimde gerici bir yeniden yapýlandýrýlmasý mý olacaðý, yalýn olarak usun ötesine adým atmak için mi yoksa usun kendine karþý dönmek için mi olacaðý konusunda çok yeðin bir tartýþma geliþmektedir.⁹

19. Karþý-felsefe içindeki bu yeðin çekiþme salt sonlu bir us ve özgürlük gibi ultra-modern ideale özünlü paradoksa ve bu köktenci insansal duruþ noktasýndan felsefi tinin karþýlýk düþen devrilmesine anlatým verir. Karþý-felsefeciler ikilemi ancak klasik modern özgürlük ideasýný, us ile varlýðýn birliðini bileþen öðelerine ayýrma ve bunlarý birbirine karþý oynayarak birinin metafiziksel ve soyut olanýn tipik örneði olarak belirlediðini ötekinin bu-dünyasal ve somut olanýn özü olarak ileri sürmesi yoluyla çözebildiler. Böylece olguculuk ve onun deðiþik biçimleri sonlu bir insan usu için olduðu biçimiyle dünya adýna evrensel varlýðý yürürlükten kaldýrýrken, saltýkçýlýk ise sonlu varolan için olduðu biçimiyle varlýk adýna evrensel usu yürürlükten kaldýrýr. Birinin öbüründen kurtarýlmasý gereken gerçeklik olarak doðruladýðý þeyi öteki kesinlikle yadsýyacaðý anahtar metafiziksel boþinanç olarak gösterir; ve evrik olarak. Ahlakçýlýk ve romantizm arasýndaki büyük tartýþma þu popüler paradigmayý verir: ikisi de öz-bilincin doða ile olan birliði olarak kökten bir sonlu özgürlüðü doðruladýlar. Ama ahlakçýlýða göre özgürlük herþeyden önce insanýn kýlgýsal olarak doðayý yenmesinde olgusallaþýr, öyle ki ahlaksal açýdan hiçbirþey özgürlüðün içgüdüsel birþey olduðu yolundaki öðreti denli tiksindirici deðildir. Ama romantizme göre tam olarak bireysel öz-duygunun doðal dolaysýzlýðýndadýr ki özgürlük estetik olarak verilir, ve hiçbirþeyin özgürlüðün "yaþam" ile bu içgüdüsel özdeþliðini ahlakçýlýk tarafýndan desteklediði biçimiyle usun doðadan ayrýlmasý denli saptýrdýðý düþünülmez.¹⁰ Bu yolda us ile varlýðýn birliði þeklindeki modern ilke hem yýkýlacak hem de korunacaktýr.

20. Ayný karþýtlýk bütün çaðýn düþünüþüne yayýlýr.¹¹ Strauss ve Kierkegaard modern-Hristiyanlýðýn tanrý-insan özdeþliði ilkesinin devrimci anlamýný tartýþtýlar; birincisi onu nesnel insansal bir kendini-yaratýþa bir üstenim olarak betimledi, ki öznel inanç buna ayrýlacaktýr; ikincisi ise onu kesinlikle tüm insancý ahlakçýlýk ve ussalcýlýðýn ötesine sýçrayan öznel inanç tutkusu olarak betimledi. Karþý-metafizik de benzer olarak birbirinin tam tersi olguculuk ve yoksamacýlýk uslamlamalarýna bölündü: Comte dünyanýn bir insan-için-varlýðýnda bilim ve toplumsal ahlak için yeni bir ultra-ussalcý temel arayacaktý ki, felsefe ve dinin geleneksel insan-aþýrý görüþleri ona benzeþtirilecekti. Ama tam da olgusallýðýn acýmasýz kendinde-varlýðý, saltýðýn bütünüyle us-olmayan doðasýdýr ki Schopenhauer’a göre insan varoluþunda yalnýzca olumlu ya da nesnel olan herþeyi yoksuyordu. Dikkate deðer olan þey nasýl bir görüþün olumsuz olarak ötekini yansýttýðý ve ötekinin ileri sürdüðünü kesinlikle ve tam olarak ortadan kaldýrdýðýdýr.

21. Karþý-törel düþüncenin baþlýca temsilcileri arasýnda Almanya’da Feuerbach ve Stirner, Ýngiltere’de Mill ve Spencer ve Amerika’da James ve Royce bulunuyordu. Doðrulama/ortadan kaldýrma biçimindeki ayný karþýlýklý karþýtlýk iliþkisi açýktýr. Örneðin Feuerbach kurgul felsefeyi anlýksallaþtýrýlmýþ Hristiyan tanrýbilim olarak betimler; Hristiyan tanrýbilimdeki Tanrý-insan imgesi sonlu bireyin kendi insansal türsel-varlýðýna yönelik dolaysýz duyusu olarak özgürlüðü imler. Ýçinde din ve felsefenin bu iliþkiyi temsil ettikleri yabancýlaþmýþ tinsel-anlýksal biçimin bir yana atýlmasý politik bir kurtuluþtur (Feuerbach: "politika dinimizdir"¹²); insanlýktan uzaklaþtýrýlmýþ öznel bir bireysellik bu kurtuluþta özsel insanlýðýnýn bilincine uyanýr. Stirner’a göre hiçbirþey nesnel bir insansal öz kavramýndan daha yabancý olamaz. Bireyselliðin kendine-aitliði törel bir saltýktýr ve herþey onunla "onun kendisi" olarak iliþki içinde durur. Tüm nesnel törel "nedenler" Der Einsige und sein Eigenheit’ýn, tekillik ile iyeliðin sonsuz karþýlýlýðýna çözülürler,¹³ ve ister liberalizmin isterse insancýlýk ya da ahlakçýlýðýn olsun, "tin" yalnýzca dinsel-felsefi bir özgürlüksüzlüðün can çekiþen öte-dünya yaþamýdýr — bir "hortlak".

22. Bunlar Marx ve Nietzsche’nin daha sonra geç ultra-modern düþünce, ekin ve politik yaþam için olaðanüstü önemli olan öðretilere incelttikleri ayný konumlardýr. Her ikisi de terkedecekleri ayný alanda oynamayý sürdürmekle sonunda kendi kendilerini yenecek olan erken karþý-felsefi uslamlamalarýn sýnýrlarýnýn ayrýmýndaydýlar. Feuerbach’ý akýl hocasý olarak kabul eden Marx onun tanrýbilimi devirmesinin de yine tanrýbilimsel olduðundan yakýnýyordu;¹⁴ Schopenhauer’i öðretmeni olarak alan Nietzsche onu ahlakýn yalnýzca daha yoz bir biçimini ilerletmek için ahlaký yalanlamakla eleþtiriyordu.¹⁵ Ýkisinin da vargýlarýna göre öncellerinin uslamlamalarýnýn sorunu karþý-konumlarý bu konumlarýn gücünü yeterince hesaba katmamýþ olan tek-yanlý reddediþleriydi; kendi özel karþý-savlarýný daha tam olarak belirginleþtirmeye ve olumsuz olarak uslamlamalarý içine almaya çalýþarak, Marx ve Nietzsche bu aksaklýðý düzelteceklerdi. Nietzsche’nin çalýþmasý bütünüyle ahlaka, güç istencinin karþýsavý olarak insancý istememe-istencine yöneliktir; Nietzsche ilk olarak bunun nasýl olup da doðabileceðini — "aziz nasýl olanaklýdýr" — ve nasýl olup da tarihsel ekinin bütününü lekelediðini sorgular. Marx ise, tersine, insanýn doðal türsel-yaþamýný engelliyor olarak gördüðü kökten bireycilik ve bunun insan-karþýtý törebilimine açýklama getirecekti; Marx uydurma bir öznel özgürlük üzerinde temellenen burjuva toplumlarýnýn doðuþunun acýmasýz anomalisi olarak gördüðü þeyi açýklamak üzere bir ideolojik güç mantýðý ve sýnýf eytiþimi sundu. Böylece insancýlýk yoz bireycilik ve bireycilik yabancýlaþmýþ insancýlýk olur.

23. Bir bütün olarak batý felsefe ekininin tek yanlý bir reddediliþini aklamak üzere insanlýk tarihine iliþkin bütüncülcü, ideolojik esinli kuramlara baþvuru ciddi olarak Marx ve Nietzsche ile baþladý, ve önce sýnýf savaþý ve sonra yirminci yüzyýl savaþlarýný körüklemiþ güçlü önyargýlarý oluþturdu. Devrimci insancý Marx’a göre tarihi devindiren motor otokratik bireycilikte somutlaþan çeliþkidir; estetik otokrat Nietzsche’ye göre ise yaþamý-yadsýyan insancý tinin tanrýlaþtýrýlmasýdýr. Yine dikkate deðer olan þey bu açýklamalarýn karþýlýklý çeliþkili ýrasýdýr; nasýl birbirlerinden açýkça karþýtlar olarak söz ettikleridir. Ama elbette ayný insanlýk tarihi hem nesnel toplumsal özgürlüðün saltýk bireysel istencin ezici gücü tarafýndan nasýl her zaman boþa çýkarýldýðýnýn öyküsü, ve hem de ayný zamanda gerçek öznel yaþamýn baskýcý bir politik-teknolojik idealizmin ellerinde ilerleyici sapýklaþmasý olamaz.

24. Açýktýr ki geçmiþe iliþkin tam karþýt Marxçý-Nietzscheci açýklamalar asýl amaçlarý ussal zeminlere tüm baþvurudan doðalarý gereði kaçýnan uslamlamalarý doðrulamak olan karýþýmlardan baþka birþey deðildirler. Olgucu ve saltýkçý özgürlük açýklamalarý arasýndaki aykýrýlýðý sürdürmenin ortamýný saðlayan þey tarihtir, öyle bir yolda ki her bir yan kendisinin insanlýðýn geçmiþine bugüne dek egemen olmuþ olarak yorumlanan kendi karþý-savýndan kurtuluþ olduðunu bildirir. Tarih denilen þey bir tinin þimdi her biri tarafýndan devrilecek olan ilerleyiþinin tarihçesi olur: Nietzsche için, yeni felsefecinin ona karþý "Yaþam"ý yeniden doðrulamayý göze alacaðý nihilistik insansal tinin tanrýlaþtýrýlmasý; Marx için sonunda þimdi devrilen egemen sýnýflardan gelen ideolojik baskýnýn bir destaný. Hem þimdiki ekinsel bunalýmýn özel açýklamasý hem de ona kaynaklýk ettiði ileri sürülen geçmiþin özel karikatürleþtirmesi tek bir uslamlamanýn karþýlýklý yüzleri olarak birarada dururlar, ve bu uslamlamanýn ilgisi aslýnda dünya tarihine deðil ama onu özsel olarak ultra-modernist olan konumlar için engeller oluþturmak üzere yeniden yorumlamaya yöneliktir. Tarihin kendisinin, özellikle felsefe tarihinin, süreçte barbarlaþtýrýlmasý kaçýnýlmazdýr, ve bu barbarlaþtýrmanýn kalýtý bugün de her yerde apaçýktýr ve gerçekten de geçmiþ üzerine kabul edilen görüþ olmuþtur.

25. Bilimciliðin tanrýtanýmazcý, mantýk-dýþý olguculuðunun savunacaðý þey bütünüyle edimsel bir insan dünyasýna, geleneksel tinselliðin olanaksýz ve deðersiz görüp bir yana attýðýnýn söylendiði türde sonlu ve somut bir özgürlük durumuna nesnel ilerleyiþtir. Saltýkçýlýk da benzer olarak kökten sonlu bir özgürlüðü, bastýrýlmasý geleneksel ekinin yükünü ve temasýný oluþturmuþ olduðu ileri sürülen asýl anlamda öznel bireysel yaþamýn özgürlüðünü doðrular. Aþýrý insancýlýk ve aþýrý bireyciliðin bu ultra-modernist biçimleri kendilerine ortak bir düþmanla, us geleneði ve onun "idealizmi" ile kapýþýyor gibi görünseler de, gerçekte politik eyleme dönüþtüðünde fanatikleþecek bir yeðinlikle birbirleriyle kapýþma içindedirler.

26. Felsefi geleneðin ondokuzuncu yüzyýl ultra-modernizmine karþýlýðý surlar dikmeye çalýþmaktý; yüzyýlýn ikinci yarýsý bir "yeni-idealizmler" — Yeni-Platonculuk, Yeni-Thomasçýlýk, Yeni-Kantçýlýk vb. — yýðýlmasýna tanýk olur ve bunlar bu erken konumlara gerçek dönüþler deðildirler, ama onlarý özdekçilikle savaþta yararlanacaklarý karþý-karþý-idealist silahlarý oluþturmak üzere kullandýlar. Ama düþmanýn seçtiði alanlarda ve silahlarla savaþmakla, yalnýzca tam da yardým bekledikleri kaynaklarý daha da çarpýtmayý baþardýlar — Platon Victorian bir ahlakçý oldu, Hegel Prusyalý bir ulusalcý ya da bir Ýngiliz emperyalisti. Ultra-modernizm ile yeni-idealizm arasýndaki hemen sonra gelen baþabaþlýkta ultra-modernizm açýkça anladý ki, us geleneðini daha tam yenmesi için saldýrýnýn felsefenin kendi alaný içersine çekilmesi, burada felsefeyi kendi yerinde çürütmesi gerekiyordu. Buna göre, yirminci yüzyýl eleþtirel düþüncesi yalnýzca karþý-felsefe olmaktan daha çoðudur; usu yýkýþýný ayný anda hem felsefenin ötesinde olduðunu hem de kendisinin felsefi olduðunu öne süren bir duruþ noktasýndan gerçekleþtirir: meta-felsefe.¹⁶
 
 

27. Yirminci yüzyýl düþüncesinin genel duruþ noktasý ve varsayýmý öz-bilinçli olarak özgür, çaðdaþ bireyler düþüncesidir, bireyler ki doðrudan doðruya kendilerinin bildikleri sonlu bir dünya ile dolaysýz iliþki içinde varolurlar. Bu dünyanýn ötesindeki olgusallýða iliþkin tüm kavramlarýn yanlýþ ya da "metafiziksel" olduklarý buyrulur. Bilimcilik ve saltýkçýlýk öyle bir düzeye dek ikinci doða olmuþtur ki düþünce-dünyasý bütünüyle geçmiþe geri çekilmiþ görünür: bir "geleneksel felsefe" ki bundan böyle sonlu insan kýlgýsý ve yaþamý için açýkça ve somut olarak var ve olanaklý olana bütünüyle baðlanmýþ özgüvenli bireysellik için uygun olamaz. Bu konumu eklemlemek için çözümsel ve varoluþsal felsefe okullarý ortaya çýktý. Bunlar tamamlanmýþ olarak gördükleri eski us dünyasýndan çýðýrsal bir kopuþun bu tarafýnda kalan anlýksal bölgeyi saldýrgan biçimde ellerinde tutmaya çalýþacaklar, ve geleneksel felsefenin duruþ noktasýnýn belirleyici — kendisi felsefi olduðu için belirleyici — eleþtirisi yoluyla desteklenen yeni, gözüpek bir öznel özgürlük dünyasýnýn yeterli düþüncesine yükseleceklerdi. Felsefe kendi çürütülüþünü gerçekleþtirecektir.

28. Bu duruþ noktasýndan geleneksel düþüncenin bütünü bugün geçilemez olduðu bildirilen sýnýrlarý aþma alýþkanlýðý yüzünden zayýf düþmüþ olarak görülür. Bilincin perspektif sýnýrlarýný tanýmamakla, söz gelimi zamanýn ötesini düþünmek, varlýðýn kökten sonluluðunu "unutmak", olgusal-olmayan bildirimleri eleþtirmeksizin doðru olarak kabul etmek, "düþünmenin" yalnýzca dilsel bir etkinlik olduðunu ayrýmsamada baþarýsýz olmak vb. gibi þeylerle suçlanmýþtýr — suçlamalar ki, geleneksel felsefenin kendisi elbette kolayca tümünü de itiraf edecektir. Yeni felsefe ise tersine herhangi bir birinci-düzenden bilgi önesürümünde bulunmayacaktýr; kendini yalnýzca ikinci-düzenden derin-düþünme olarak belirleyecektir ki biricik amacý bu tür çiðnemelere karþý yasamada bulunmak ve olanaksýz bir evrensel bilgi için aldatýcý isteðinde ussal düþüncenin sürüp giden gösteriþli savlarýný açýða vurmak, durdurmak, gemlemek ve düzeltmek için araþtýrmalar sürdürmektir.

29. Mantýk ve varlýkbilim felsefede temel olduklarý için, yeni meta-felsefe de baþlangýç olarak, mantýk ve varlýkbilimin düþünen ustaki geleneksel temelinin yerini almalarý için yeni bir sonlu mantýk ve varlýkbilim kurma giriþimleri olarak þekillendi. Buna göre, matematikte ve ruhbilimde bir dizi ondokuzuncu yüzyýl deneyi özsel olarak mantýk-dýþý çizgiler boyunca mantýðýn sonraki yeniden yapýlandýrýlmalarý için yolu döþedi: Brentano, Boole, Frege, Peirce ve baþkalarý. Bu devrimin içsel güdülenimi hiç de mantýksal bilimin kendisini ilerletmek deðil ama bir bütün olarak mantýðý matematik, imbilim ya da ruhbilimden elde edilmiþ özsel ultra-mantýksal ölçütler olan þeyler altýna getirmekti. Çözümsel ve görüngübilimsel okullarýn kökleri yirminci yüzyýlýn ilk onyýllarýnýn meta-mantýksal ve meta-varlýkbilimsel türden "araþtýrmalar"ýna dek gider: Husserl’in Logical Investigations’ý, Principia Mathematica, Tractatus Logico-Philosophicus, Being and Time.

30. Yeni yöntemlerin bütün amacý geleneksel felsefenin ileri sürülen tüm yanýltmaca ve aldatýlarýnýn yöntemsel "durulaþtýrýlmalar"ý yoluyla temelini zayýflatmaktý. Felsefenin bu tür bir meta-çözümlemesinin felsefenin kendisinin biricik meþru görevi olduðu yüzyýl ortalarýnda genel bir doðru olacaktý. Ýronik olarak, "felsefe" birdenbire sanki yeniden doðmuþ göründü; birkaç kuþak boyunca meta-felsefenin büyük ustalarýnýn — Frege, Dewey, Russell, Husserl, Wittgenstein, Heidegger — yapýtlarý nerdeyse kutsal yazýlar olarak, engin akademik okullarýn zorunlu sýnýf metinleri olarak kabul edildiler ve bu okullarýn öðretmenleri geleneksel felsefenin son eleþtirisini tamamlamayý amaçlayan daðlar gibi araþtýrmalar ürettiler. Platon ve Kant’ýn býraktýðý bütün kalýt yeniden bir kitle düzleminde okunup öðretildi, kendi terimlerinde deðil ama meta-felsefi deðirmen için ince eleþtirel una öðütülmek üzere tahýl saðlayacak bir yolda, ya da yeni makama göre çalýnacak ilginç bir temalar kaynaðý olarak. Yüzyýl boyunca akademik felsefe üzerindeki egemenlik meta-mantýk ve meta-varlýkbilime geçecekti; tam olarak ultra-modernist dinçlik evresinin, son çözümler çaðýnýn tinini anlatýr — bir çað ki, politikasýndan daha az olmamak üzere sanatý, halksal ekini ve felsefesi ile tüm saltýklarý devirmek üzere sonlu istenci saltýk olarak olumluyordu.

31. Yeni çözümlemenin felsefeyi bilimin yanýna koyduðu önesürümü felsefenin kendisinin bilim olacaðý anlamýna deðil ama bilginin yalnýzca ve yalnýzca olgu-dünyasýnýn olumlu-bilimsel açýklamasý olduðu varsayýldýðý için, felsefenin gerçek rolünün böyle bilimsel doðrulamanýn kurallarýný meta-bilimsel olarak saptamak ve savunmak olmasý gerektiði anlamýna geliyordu.¹⁷ Russell’ýn mantýksal atomculuðu klasik Ýngiliz görgücülüðünün bir yinelemesine çok benzer görünse de (çünkü yalýn ve karmaþýk düþünceler atomik ya da moleküler olgular olarak yorumlanýrlar; çünkü tümevarým yasalarý gerçeklik-iþlevleri olarak yorumlanýrlar vb.), ayrým þudur ki Russell’a göre bundan böyle hiçbir görgül kendinde-þey yoktur; hiçbir düþünce, hiçbir düþünen özne, hiçbir usa dayalý görgül çýkarsama, kýsaca hiçbir felsefi bilgi yoktur. Yalnýzca olumlu "olgu-dünyasý" ve onu yansýtmak için dili kullanan bireyler vardýr. Mantýk kendi içsel yapýsý üzerine düþünen düþünce deðildir — "düþünen varlýklar" yoktur, yalnýzca beyinle donatýlý dilsel hayvanlar vardýr. Mantýk meta-mantýktýr, olumlu bildirimlerin doðru formülasyonu için getirilen ve kendileri bütünüyle olgusal olan ikinci düzenden kurallar dizgesidir. Önermesel olarak resmedilen olgu Russell’a göre varolan tek olgusal dünyadýr, analitik felsefenin geleneksel metafiziðin düþünce-dünyasýnýn karþýsýna çýkaracaðý kökensel olarak sonlu bir burasý-ve-þimdi dünyasýdýr.

32. Böylece baþlangýç kesinlikle ussal bir temele bir baþvuru ile deðil ama yalnýzca þeylerin eþit ölçüde sonlu dünyalarý hakkýnda bildirimler oluþturan sonlu bireylerle nasýl iliþkide durduklarýný bildiren bir dizi inaða baþvuru ile yapýlýr. Bu inaklar arasýnda þunlar bulunur: yalnýzca olgu-dünyasý vardýr ve baþka hiçbirþey yoktur; "bilmek" önermeler yoluyla olgularý doðru olarak dile getirmektir; ancak görgül olgulara gönderme yapan önermeler doðru ya da yanlýþtýrlar, tüm baþkalarý yalnýzca biçimsel ya da boþ anlatýmlardýr; olgularýn ne olduklarý konusunda yalnýzca görgül bilim yargýda bulunur, ve metafiziksel ya da törel bildirimler saçmadýrlar; öyleyse mantýðýn (bu yüzden felsefenin de) biricik iþi önermesel bildirimin kurallarýný durulaþtýrmaktýr ki tüm olgusal-olmayan önesürümler kesin olarak sona erdirilebilsinler. Felsefenin biricik iþini daha belirgin olarak kendisine ait önermeler oluþturma deðil ama yalnýzca "önermeleri durulaþtýrma" olarak gören Wittgenstein’ýn Tractatus’unda bu ayný konumlar yinelenir. Olgularýn ve onlarýn sözel resmediliþlerinin ötesinde yatan hakkýnda "hiçbirþey söylenemeyeceði" ve dolayýsýyla sessiz kalmamýz gerektiði þeklindeki kuralý daha kesin olarak kurarak, çalýþma Russell’ýn formüllerini gizli metafiziksel artýktan kurtarmaya yönelik bir baþlangýç yapar.

33. Sonraki olgucular amansýzca uygulanýþýyla metafiziksel yargýya doðru her ayartmanýn engellenebileceði bir "doðrulama ilkesi"¹⁸ formüle etme giriþimlerinde ayný vurguyu geliþtirirler. Ama bir çözümlemeci yazýnýn yaratýlmasýyla, birlikte doðrulama ölçütünün sýnýrlarý kendilerini göstermeye baþladý: doðrulama ölçütü E = mc² gibi bilimsel genellikler açýsýndan güçsüzdür; niçin yalnýzca fiziksel-benzeri bildirimlerin olgusal olduklarýný görgücü metafizikten yardým almaksýzýn açýklayamaz; olguyu-aþan bir "oradaki-dünya" hayaleti her zaman varsayýlýyor görünür; anlamlýlýðý olgu üzerine konuþmaya sýnýrlamasý her ne olursa olsun safdilliðin sýnýrlarýný zorlar. Dahasý, ölçütünün kendini yýkmaksýzýn kendine uygulanamayýþýnda özsel inakçýlýðý açýða çýkar. Yalnýzca olgu üzerine olan bildirimleri anlamlý kabul eden rejimin kendisinin bütünüyle metafiziksel olduðu ve yeni felsefenin gündelik dünyada onu metafiziksel önyargýlarn gizeminden kurtaracak bir yolda bir meta-metafiziksel çýkarma sahili oluþturmak olan niyetiyle baðdaþmadýðý açýða çýkar. Bireylerin kendi dolaysýz dünyalarýna seslenmeleri ve onu anlatmalarý için kullandýklarý bir dizi anlamlý yolu kapsayacak türde daha az kuram-yüklü bir çözümsel araþtýrma yaklaþýmýna gereksinim duyulur.

34. Böylece geç Wittgenstein önerme mantýðýndan dilin kullanýmlarýndan yalnýzca biri olarak sözedecektir ki bunu baþkalarýnýn üstünde görmek boþuna büyüklenmektir. Wittgenstein’ýn çözümlemesi neyin anlamlý ya da doðru olabileceði ya da olmayabileceði ya da belli bir tikel dil kullanýmýnýn hangi ayrýcalýklarý saðladýðý konusunda varsayýmlar yapmaktan kaçýnmamýzý ister, bir adým ki ancak dilbilim-üstü olarak, yani metafiziksel olarak aklanabilir. Metafiziðe karþý daha yeterli olan aþý geleneksel felsefenin sorunlarýnýn gerçekte dilsel sinirceler ve darboðazlar olduklarýný ve gerçek felsefenin dili bu saplantýlardan kurtaran ve "sineðe sinek þiþesinden kaçýþ yolunu"19 gösteren çözümsel saðaltým olduðunu onaylamaktýr. Böyle çözümleme mantýksal olguculuðunki gibi belirtik karþý-metafiziksel çürütmelerden kaçýnacaktýr; yalnýzca, aralarýnda olgucu olanlarý da kapsamak üzere, "felsefe" adý verilmiþ olan þeyi doðuran dallý budaklý sorunlarý ve bulmacalarý oluþturan dilsel karýþýklýklarý çözecektir. Bu saðaltým için düzgülülük ölçünü dilin "insanlarýn sýradan davranýþlarý"²⁰ olarak gündelik, kendiliðinden kullanýmýdýr. Bundan böyle gizli olgusallýklarýn örtüsünü kaldýrmak ya da giderek açýk olanlarý kavramak ya da deðiþtirmek söz konusu deðildir; dilbilimsel felsefenin tek görevi sýradan dil-davranýþýna tanýklýk etmek ve böylelikle de "herþeyi olduðu gibi býrakmak"týr. Böylece Wittgenstein gündelik konuþmanýn dolaysýz, hergünkü dünyasýnýn usun bozulmuþ olduðu ileri sürülen bakýþ açýlarý üzerindeki üstünlüðünü doðrulayacaktýr. Bundan böyle söz konusu olan þey duruk görgül önermelerde resmedilen önceden-verili bir olgu-dünyasý deðil, ama hiçbirþeyin onun terimleriyle olmak dýþýnda konuþulamamasý ya da anlaþýlamamasý nedeniyle saltýk olarak görülen baðlamsal, davranýþsal sýradan dil kullanýmý dünyasýdýr.

35. Wittgenstein’ýn dilbilimsel olguculuðu "anlamý deðil, kullanýmý" arayan herkesi ekinsel bilinmezlere soktu. Austin ile birlikte gündelik sözlükler ve anlamdaþ sözlükleri felsefi metinler düzeyine yükseltildi. Kural tüm dilsel davranýþ örneklerini birbirinden ayrým gösteren "dil oyunlarý" olarak ele almaktý; bunlarýn herbirinin kendine özgü kurallarý vardý, herbiri kendi baðlamýna uygundu ve hiçbiri, görgül önermeler bile, dilbilim-üstü gerçekliðe ayrýcalýklý bir giriþ yolu saðlamýyordu. Þimdi giderek dinsel "tanrý-söyleþisi"ne ya da törel ya da metafiziksel bildirimlere bile yeniden dönmek olanaklýydý, yeter ki yapýmcýlarýn çalýþýrken kullandýklarý anlaþýlmaz dilin kurallarýnýn çözümlenmesine uygulananla ayný üstenimsiz ilgi sürdürülsün, yani tanrýbilimin, törebilimin ya da bilimin dilinin edimsel olarak söylediði hiçbirþey için bir üstenimde bulunulmasýn. Her içeriðin onu iletmede kullanýlan dilin biçimine bu hesaplý indirgeniþi yirminci yüzyýlýn tüm akademik öðretim ve araþtýrmasýnýn en güçlü paradigmalarýndan biri oldu. Felsefede birinci-düzenden sorunlarla baþ etmeye çalýþmaktan baðýþlanma büyük bir özgürleþme olarak görüldü — sorunlar ki, doyum verici bir yolda, her zaman birer uydurma olduklarý kabul edildi ve insanýn her zaman kullandýðý ve daha þimdiden bir ölçüde uzmaný olduðunu varsayabileceði gündelik dile baþvurma yoluyla kolayca çözülebiliyorlardý. Dil felsefesi nerdeyse herkesin felsefeyi apar topar devirmesini ve ussal düþüncenin yoðun emeðinden olduðu gibi tüm yanýlsamalarýndan da hemen kurtulmasýný saðlayabilecek saðlam, kolayca eriþilebilir ve demokratik bir duruþ noktasý saðladý.

35. Husserl de Russell gibi özsel olarak matematiksel temellere yönelik araþtýrmalarla ayný baþlangýcý yapar. Onunki ayný zamanda geleneksel metafiziðe ve "bilimsel olmayan" düþünme yollarýna bir baþkaldýrýdýr.²¹ O da varolan bireyler için olduðu gibi dolaysýz, zamansal yaþam-dünyasýna baþvurur, ve bunu bu dünyanýn verilmiþliðinin öznel yanýna bir vurgu ile yapar. Yeni bir mantýk ve varlýkbilimin rolü üzerine anlayýþý Russell’ýnkinin ayna-tümleyicisidir: önemli olan þey olgu deðil, olgunun olguluðudur, nesnel olarak deðil ama bir anlam dizgesi olarak olgu dünyasýdýr. Bilimsel felsefe dünyanýn "oradaki varlýðýnýn" kiplerinin o"nun-bilinci" için eidetik/biçimsel çözümlemesi olacaktýr, ve ona giriþ ilksel verilmiþlikleri içindeki "þeylerin kendileri"nin ötesine gidecek her sav ve çýkarsamanýn askýya alýnmasý yoluyla kazanýlýr. Bu epoché (askýya alma) görgül metafizik de içinde olmak üzere metafiziðe tüm baþvuruyu yürürlükten kaldýrýr; tek bir Kartezyen-benzeri vuruþta, düþünen us için dünya dosdoðru askýya alýnýr ve geriye kalan þey bu yolla açýða çýkarýlmýþ düþünme-öncesi dünyanýn-bilinç-için-varlýðýný görüngübilimsel olarak betimlemektir.

36. Heidegger’in Sein und Zeit için esin kaynaðý varoluþsal bilincin kendi düþünme-öncesi dünyasýyla olan ayný niyetsel iliþkiydi. "Varlýðýn kendisinin onun için bir soru olduðu varlýk" olarak Dasein Husserl’in görüngübilimsel öznesi ile hemen hemen ayný "Ben"dir, gerçi dahaçok bu sonlu-varlýðýn kiplerinin (dünyanýn-içinde-olmak, düþmüþ-lük, birlikte-lik, endiþe/Angst) ve ayný zamanda varlýðýn sonlu-varlýkla iliþkisinin kiplerinin (eriþilebilir, yararlý, bulunan ya da bulunmayan, açýlmýþ, gizli) varlýkbilimsel terimlerinde çözümlense de. Zaman varlýðýn özü olarak açýða çýkar; zamanýn çeþitli esrime kiplerindedir ki varlýk kendini sunar ve gözden uzaklaþtýrýr. Kökeninde zamansal, koþullu ve olumsal bir dünyayý kendi dünyasý olarak doðrulayan sonlu birey için iþlerin nasýl olduðunu Heidegger böyle anlatacaktýr. Bütün bir yüzyýl-ortasý halksal varoluþçuluk ekini kendisine örnek olarak bu derin-düþünme türünü aldý ve onu her tür yönde, özellikle sanatlarda geliþtirdi.

37. Ama Wittgenstein gibi, ve andýrýmlý nedenlerle, geç Heidegger yarý-ruhbilimsel görüngübilim yaklaþýmýndan²² daha doðrudan bir varlýkbilimsel boyuta çekildi. Çünkü, eðer Sein und Zeit’ýn önerdiði gibi, varlýða Daseinýn özel durumunun çözümlemesi yoluyla girmeye çalýþýlýrsa, açýða çýkarýlan þeyin böylece yalnýzca bu özel duruma mý yoksa varlýðýn kendisine mi uygulandýðý, örneðin zamansallýðýn yalnýzca insana özgü bir boyut mu yoksa kendinde ve bütününde Varlýða mý özgü olduðu belkili kalmalýdýr.²⁴ Husserl’in Descartes’ýna karþý Spinoza’yý oynayan Heidegger kendini bütünüyle, varlýk olarak "varlýk sorusu"na ve onu bu olumsuz-varlýkbilimsel anlamda düþünebilecek düþünmeye kaptýrdý. Geç denemeleri bu yüzden klasik Thomasçý-Aristotelesçi tarzda varlýk olarak varlýða iliþkin bir açýklama vermekle uðraþýrlar, ve biricik ayrýlýk geleneksel açýklamadaki bengi, birimsel, evrensel varlýk kategorileri yerine varlýðýn þimdi kendini tikellik, zamansallýk, yazgý, ayrým, olumsallýk, olasýlýk, rastlantýsallýk v.b. gibi kökensel olarak aykýrý, bu-dünyasal kategoriler yoluyla açýða vurmasýdýr. Kýsaca Heidegger’inki evrik bir metafiziktir, sonlunun bir meta-metafiziðidir, ve zaman olarak varlýða iliþkin bir öðreti olduðu söylenmelidir.²⁴

38. Bütünüyle sonlu bir özne için olacak bir varlýk açýklamasýna doðru çabalarken ve bu sýnýrý "aþacak" kavramsal düþünmeyi terkederken, Heidegger týpký Nietzsche’nin doðadan ve temiz havadan söz etmekten hoþlanmasý gibi, patikalar, dönemeçler, maðaralar, kayranlar, geriye iz sürme, dinleme gibi somut ormanlýk alan eðretilemeleriyle konuþan karþý-kavramsal, yarý-tanrýbilimsel ve þiirselleþtirilmiþ bir dilde anlatýlan çok daha çapraþýk yeni sözcükler, kuþku uyandýran bir etimoloji ve tarihsel olmayan öyküler kullanýr. Sonuç gizli kapaklý bir dildir ki en deneyimli akademisyenler bile sözel ince ayrýmlar üzerine bitmek bilmez tartýþmayla ancak güçlükle bu dili konuþmayý öðrenirler. Bununla birlikte bu bulanýklýk yalnýzca bir zayýflýk deðildir; kuracaðý ve eklemleyeceði sonlu öznelliðin duruþ noktasý için kavramsal dilin uygunsuz olduðunu açýkça belirten yazarýn bile bile yaptýðý birþeydir. Heidegger’in demek istediði þey böylece niyetsel olarak ve kendi içinde düþünceye aykýrý olduðu için ve ilkede herhangi anlaþýlýr bir yolda eklemlenemeyeceði için, ancak estetik olarak, ya da daha iyisi öznel-varoluþsal olarak kavranabilir, ki canalýcý nokta elbette budur.

39. Yirminci yüzyýl okullarýnýn amacý felsefi usun sýnýrlarýný saptarken ve belirleyici eleþtirisini gerçekleþtirirken — ve bunu felsefi olarak yaparken — ondan baðýmsýz olduðunu öne sürebilecek meta-felsefi disiplinler geliþtirerek felsefi us ile doðrudan karþýlaþmalarýn neden olduðu paradokstan kaçýnmaktý. Bu düþünmenin-ötesini-düþünme, köktenci bir düþünme olacaktý; terimin asýl anlamýnda "ultra-felsefe". Dünyada olan ama dünya için olmayan felsefi bir özgürlüðü aramýþ olan Stoacý ve Epikürcü inakçýlýklarýn evrik bir yinelenmesinde, Dil ve Varoluþ meta-felsefecileri geleneksel ahlakýn ve metafiziðin düþünce-dünyasýndan kopuþ ve olumlu olgu ve gerçek varoluþun insansal buradaki-ve-þimdiki dünyasýna utkulu bir geri dönüþ sözünü verdiler.²⁵ Bunu felsefi kalýt ile eleþtirel olarak ilgili kalýrken kendilerini ondan koparan yeni düþünme yollarýna dayanarak baþaracaklardý. Dilbilimsel çözümleme felsefenin ciddi sorunlarýna yönelmeyi sürdürmeye izin verir, ama ayný zamanda onlardan tam ve kesin bir kopmanýn güvencesini de saðlar. Varoluþsal varlýkbilim de ayný þeyi yapar, ve varlýðýn onu düþüncede kavramaya yönelik her giriþimde her zaman gizli olarak bulunduðunu tasarlarken, yine de kendini þiirsel sezgilerde bildirir — sezgiler ki yalnýzca düþünmeyi aþmakla kalmazlar ama en derin ve en etkili durumundaki düþünmenin kendisi olduklarýný öne sürerler.

40. Bu ultra-felsefi izlenceler yirminci yüzyýl soruþturmasýna egemen olmaya baþladýkça daha mesleki ve daha içrek oldular. Düþüncenin insan dünyasýna ve ondaki saltýk bireysel bir özgürlüðe belirleyici bir yeniden yönelmesinin yarattýðý ilk devrimci coþkudan sonra, felsefe kendini yoðun kaðýt-iþlerine vererek sözde "yazýn"a, yani baþlýca kendisinin dergi yazýlarýna yönelik eleþtirilerin sonu gelmez eleþtirilerini yazmanýn ve döngüsel yorumun-yorumunun ölüler ülkesine çekildi. Bu arý anlýksal sürece sürüklenince, gerçekten felsefi olan bir tinde kendiliðinden belirecek sýradan sorunlar ve düþünceler gereðinden çok uzmanlaþmýþ uslamlama biçimlerinde kurumsallaþýr ve çarçur edilir. Felsefe öðretimi olarak geçerli olan þey büyük ölçüde akademik seminer ve araþtýrmalardan oluþan içrek bir etkinliðe katýlmak üzere seçilebilecek bir kimseden istenen ortodoks sloganlarý, formülleri ve uylaþýmlarý aþýlama sorunu oldu, öyle ki meta-felsefi okullar sonunda bir tür skolastizme yozlaþma eðilimine girdiler.

41. Bunun nedeni ultra-modernist tasarýnýn iki-deðerliliðinin meta-felsefe durumunda yineleyiþ yolunda yatar. Meta-felsefenin asýl düþüncesi çift katlý bir düþünmeyi varsaymaya baðýmlýdýr: felsefenin durumunda çok miktarda yanýlsamalý bilgi üreten birinci-düzenden, eleþtirel-olmayan bir düþünme ve kendisi hiçbirþey bilmeyip arý eleþtirel olan ikinci-düzenden bir düþünme arasýnda bir bölümleme. Herþey bu ikisini saðýn olarak ayrý tutmaya baðlýdýr; ikinci-düzenden eleþtiri birinci-düzenden bir bilgiyle karýþtýrýlmamalýdýr — mantýðýn belitleri olgular deðildirler,epoché ruhbilimsel bir olay deðildir, dilbilimsel çözümleme bir Cambridge dil oyunu deðildir. Ve ayný þekilde birinci-düzenden bilginin temeli ikinci-düzenden düþünmenin ürünü olmamalý ama baðýmsýz olarak verilmelidir — olgular tam oradadýrlar, dil alýþýldýk davranýþtýr, varlýkla karþýlaþma ön-düþünseldir. Yine de birinci-düzenden bilginin doðasý ve sýnýrý tam olarak ikinci-düzenden eleþtirinin kendinde buyurma hakkýný gördüðü þeydir, gerçi bunu yapmak için ölçütünü nereden aldýðýný hiçbir zaman söyleyemese de. Eðer yalnýzca ileri sürerse, bu keyfidir; eðer belli bir kuramsal aklamaya baþvurursa kendisi birinci-düzenden bir bilgi olur; eðer ayný ölçütü kendine uygularsa — dilbilimsel çözümlemenin kendisi bir dil oyunuymuþ gibi, ya da bir baþka yolda varlýk olan Heidegger anlamýnda varlýk þimdidedir — o zaman düþünsel olarak döngüsel olur.²⁶

42. Böylece meta-felsefenin yazgýsý bu iki yaný ayrý tutma gereksiniminin bunlarýn daha baþlangýçtaki karþýlýlýklarý üzerine baþarýsýzlýða uðramayý sürdürmesidir, ve evrik olarak. Son ve belirleyici bir meta-felsefi eleþtirinin hedefi bulanýklaþýr çünkü uslamlama ve meta-uslamlama önlenemez bir yolda birbirlerine geçerler, eleþtiri kaçýnýlmaz olarak kuram olur, ve kuram yeni eleþtiri gereðini uyandýrýr. Bir karþýlýklý çeliþki burgacýna bu kaçýnýlmaz düþüþ eðreti önlemler yoluyla biraz durduruluyor görünebilir, örneðin Gadamer’in bu düþünselliðin kýpýlarýný yapay olarak ayrý tutacak ve onlarý sonsuz bir dizi içine getirecek hermeneutik döngüsü gibi. Ama Kant’ýn belirttiði gibi, bir baþlangýcý ya da sonu olmayan bir dizinin saptanabilir hiçbir ara noktasý da yoktur, öyle ki gerçekte bir yorumun yorumu imlemli olamaz ve aslýnda tam olarak döngüsel olduðu düzeye dek anlamsýzdýr. Düþünsellik böylece bütün meta-felsefi idealin bindirmek zorunda olduðu kayalýktýr.²⁷
 
 

43. Post-modernizm ultra-modernizmin erken, inakçý biçimlerinin yetersizliðinin anlaþýlmasýnýn sonucudur. Sýk sýk yeni ve özgün bir görüþ gibi sunulmakla birlikte, düþünmeyi gerçekten yeni bir doðrultuda yorumlamaz ama ultra-modern düþünce doðrultularýný daha ileri bir evrede sürdürür. Felsefi usun duruþ noktasýný sýnýrlamaya çalýþýrken onu yalnýzca örtük olarak tanýyan, böylelikle geleneksel düþüncenin ayný sorun ve þaþýrtmacalarýný bir baþka biçim altýnda yeniden getiren meta-uslamlamalar yoluyla kurtuluþun baþarýlamadýðýný görür. Post-felsefe tüm ilke-özekli düþüncenin, eþ deyiþle, ister geleneksel isterse karþý-geleneksel ya da meta-geleneksel olsun us-özekçiliðin (logocentrism) iþinin bittiðini doðrulayacak denli ileri gidecektir. Giderek bundan böyle felsefeyi sonlandýrmaya bile yeltenmeyecektir (onu terkedebilmekle birlikte), çünkü bu böyle bir þeyin varolduðunu ve onu sona erdirmenin bir ölçüde anlamlý olduðunu varsaymaktýr; bu ise tam olarak yadsýnmasý gereken þeydir. Felsefede son bir çözüm istemek, giderek felsefeyi tümüyle yokedecek bir çözümü bile istemek kesinlikle onun yerine daha öte bir rejim kurmaktan baþka birþey deðildir. 

44. Yalnýzca birinci-düzenden düþünceyi deðil, ama ayný zamanda ikinci-düzenden kusursuz eleþtirel anlayýþlarý aramayý da kuþku içinde askýya almakla, post-felsefe yalnýzca felsefeyi yine eleþtirel sýnýr-çizgisinin öte yanýnda yeniden kurma tuzaðýna düþmeksizin, ultra-modern bir devirmenin özsel amaçlarýný gerçekleþtiriyor görünür. Çünkü olumsuz bir varlýkbilim bile yine varlýða iliþkin olduðu için, simgesel mantýðýn yine [mantýksal] kurallarý ve belitleri olduðu için, askýya-almanýn ötesinde saðýn bir bilim öngörülür ve kuram-öncesi bir sözcükler ölçününe baþvurunun savunusunda kaçýnýlmaz olarak þu ya da bu imbilimsel kuramdan yardým beklenir. Eðer hem karþý-felsefi hem de meta-felsefi eleþtiriler yalnýzca felsefeyi yeniden diriltiyorlarsa, o zaman ultra-modernist tasar felsefenin geleneksel düþünsel tininin kökten bir devrilmesi olan amacýný baþarýyla gerçekleþtirecek bir yolda nasýl yeniden biçimlendirilebilir? 

45. Post-modern yanýt þudur: daha baþlangýçta kendimizi felsefi konumlar ve uslamlamalar gibi þeylerin varolduklarý ve bir anlam taþýdýklarý "önyargýsý"ndan kurtarmaya karar vermemiz gerekir; [çünkü bu yalnýzca] bir önyargýdýr ki bir baþkasýna

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz! Arkadaþýna Gönder!

0 yorum yazýlmýþtýr